Pagan Federation Informatie-Pakket
vertaling door Merlin
(copyright 1992, alle rechten voorbehouden)
Wat is Heidendom?
Wie kent er nog de oude taal van de maan ?
Wie praat er nog met de Godin ?…
enkel de stenen herinneren zich nog wat de maan ons vertelde lang geleden,
wat we leerden van de bomen,
van de stem van het gras and de geur van de bloemen.
(Tony Kelly, 'Pagan Musings', 1970)
Heidendom is een geestelijke manier van leven die ontspruit uit de oude
natuurreligies van de wereld. De belangrijkste wortels liggen bij de oude
religies uit Europa, We erkennen de heiligheid van de Natuur, herkennen het
Goddelijke in alle dingen, en weten ons verbonden met de onkenbare geest die in
de Kosmos werkzaam is. Het geloof in het goddelijke in alle dingen wordt over de
hele wereld gevonden.
Heidenen eren het Goddelijke in alle aspecten, mannelijk of vrouwelijk, als
onderdeel van een heilig geheel. Elke man, vrouw en kind is voor een heiden een
mooi en uniek wezen. De wouden en open plekken in het land, woonplaats voor
wilde dieren en vogels, worden gekoesterd. Het heidendom benadrukt de
persoonlijke geestelijke ervaring, en heidenen vinden deze ervaring vaak via hun
relatie met de natuur waar ze contact mee hebben. Ze zoeken geestelijke
éénwording met het Goddelijke door zich af te stemmen op de getijden van de
natuur, en door hun innerlijk te verkennen, omdat beide weerspiegelingen van
elkaar zijn. We geloven dat we het Goddelijke, hoe we dat ons ook voorstellen,
direct kunnen ervaren, zonder tussenkomst van anderen.Onze rituelen helpen ons
in harmonie te komen met de cycli van de natuur, en die van onszelf. De rituelen
worden vaak gehouden op de hoogtepunten van de seizoenen, de Maancycli,
Zonnecycli, en op belangrijke keerpunten in het leven.
Er bestaat een grote verscheidenheid binnen hetheidendom, die de geestelijke
ervaring weerspiegelt van ieder uniek mens. Sommigen volgen meerdere Godinnen en
Goden, met namen die bekend zijn uit de eigen folklore en mythologie. Anderen
richten zich op de Levenskracht, zonder mannelijk of vrouwelijk aanzicht, en
weer anderen zijn gewijd aan De Godin en De God. We respecteren deze diversiteit,
want we geloven dat iedereen zijn eigen band met het goddelijke moet vinden, in
overeenstemming met de stille stem van hun eigen diepste innerlijk. Daarom
respecteren we ook alle serieuze religies, bekeren we niemand en zoeken we ook
geen bekeerlingen. Van andere religies, en van de maatschappij als geheel,
vragen we uitsluitend tolerantie. Heidenen van alle richtingen respecteren de
rechten van elk levend wezen: mens, dier, plant en gesteente. We zijn ons
terdege bewust van de wetten en van oorzaak en gevolg zoals die tot uitdrukking
komen in wat wij in onze maatschappij met de natuur doen. We moedigen
zelfstandig denken aan, creativiteit, en vindingrijkheid, want we geloven dat
deze eigenschappen van fundamenteel belang zijn om ons leven in harmonie met de
ritmen van de natuur te brengen.
De Pagan Federation
De Pagan Federation is opgericht in 1971 (in Groot Britanië) om informatie over het heidendom te verzorgen en om misvattingen rond deze religie recht te zetten. De Pagan Federation zet zich in voor het recht van Paganisten om vrijelijk en zonder beperkingen hun religie te beleven.
De Pagan Federation geeft een kwartaalblad uit, Pagan Dawn, en ook Europa, een
kwartalblad speciaal bestemd voor het vasteland. Het organiseert publieke
evenementen en bijeenkomsten voor leden, en onderhoudt schriftelijk contact met
individuele leden en met de gemeenschap als geheel. Er is een jaarlijkse
conferentie in London aan het eind van November, en er zijn regionale
bijeenkomsten gedurende het gehele jaar.
De doelstellingen van de Pagan Federation zijn:
het leggen van contact tussen heidense groepen en serieuze zoekers naar de Oude Gebruiken;
het bevorderen van contact en de dialoog tussen de diverse takken van het Europese heidendom, en andere organisaties wereldwijd;
het verschaffen van praktische en nuttige infomatie over het heidendom aan het publiek, de media, overheidsinstanties.
En aan hen die geroerd zijn door de groene aarde,
de heldere maan, en de glinsterende zon—–
aan hen die van het buitengewone van het Leven houden,
zeggen we: jullie zijn niet alleen.
Spirituele Paden binnen Heidendom
Wicca -Moderne Hekserij:
Wicca is een van de belangrijkste tradities binnen het moderne Paganisme. Ook
wel Moderne Hekserij geheten, trad het in zijn huidige vorm rond 1940 naar
buiten. Het is een inwijdingsweg, een mysterie-religie die de ingewijde naar
diepe eenwording met de natuurkrachten en de krachten in de eigen psyche leidt,
waardoor een geestelijke transformatie van de mens bewerkstelligd wordt. Vrouwen
worden ingewijd tot Priesteres, mannen tot Priester.
'Wicca is zowel een religie als een Kunde... Als religie is het doel om het
individu en de groep in harmonie te brengen met de goddelijke creatieve krachten
in de Kosmos, en de manifestatie daarvan op alle niveaus. Als Kunde is het doel
om praktische resultaten te bereiken met geestelijke krachten, met een goede,
nuttige en genezende intentie. Beide aspecten zijn kenmerkend voor de Wicca: de
natuur-gerichte houding, de autonomie van kleine groepen zonder kloof tussen
priester en 'kudde', en de grondgedachte van een creatieve polariteit op alle
niveaus, van Godin en God tot priesteres en priester'.
(Janet and Stewart Farrar, Eight Sabbats For Witches, Robert Hale, London, 1981.)
Wicca wordt ook wel de "Craft of the Wise" genoemd, of kortweg de "Craft".
Degenen die inwijding zoeken moeten tenminste 18 jaar oud zijn. De Wicca zoekt
geen bekeerlingen, en inwijding wordt nooit aangeboden, maar moet worden
aangevraagd, en wordt uitsluitend gegeven aan degenen die hebben bewezen de
inwijding waardig te zijn. Traditioneel verstrijkt er tenminste een jaar en een
dag voordat men wordt ingewijd.
De vier belangrijkste stromingen zijn : Gardnerian, Alexandrian, Hereditary (erfheksen)
en Traditioneel. Gardnerians stammen af van Gerald Gardner, die met name
verantwoordelijk was voor de revival van de Moderne Hekserij. Alexandrians
stammen af van Alex en Maxine Sanders. Traditionalists claimen dat hun traditie
van generatie op generatie is doorgegeven. Hereditaries of erfheksen claimen dat
hun tradities binnen bepaalde families en door de bloedlijn zijn doorgegeven.
Tot slot zijn er heksen die alleen werken.
De Weg van de Wicca is een pad van magie en liefde, de beroering van de diepten
van de ziel, het samen delen in de mysteriën van de Natuur, en het samen zijn
met de Oude Goden.
Druïden:
Veel paganistische Druïden-ordes worden geïnspireerd door
Keltische tradities,
en werken met Goden en Godinnen uit het Keltische verleden. Sommigen werken met
de geesten die ze rond een volk zelf aantreffen - in Amerika worden de geesten
van dat land vereerd, in Wayland's Smidse worden de Oude Goden van de vaklieden
en Wayland zelf aanbeden. Ook worden ze wel aangetrokken tot bepaalde goden
vanwege hun eigen geestelijke of culturele achtergrond.
Druïden benadrukken het mysterie van de poëtische inspiratie en onderzoekt
genezing, divinatie en mythologie. Niet alle druïden-ordes zijn echter
Paganistische - sommige zijn geregistreerde liefdadige organisaties. Anderen
volgen bepaalde esoterische inzichten of zijn kunstzinnig of Christelijk
ingesteld.
Ordes die sympathiek staan tegenover het Paganisme zijn: The Glastonbury Order
of Druids, die met de mythen van Glastonbury werkt; The London Druid group,
gevormd in 1986 en met geaffilieerde Keltische en magische groepen;
De Order of Bards, Ovates and Druids kent zowel Christelijke als
Paganistische leden.
Een druïde vertelt:
'Druidie heeft geen wetten, want de enige les is wat we van de natuur leren. Er
zijn geen goeroes en de hierarchie wordt beperkt tot het absolute minimum.
Centraal staat de liefde voor de natuur, en de pragmatische instelling dat
geestelijke inzichten in het dagelijkse leven tot uitdrukking moeten komen.
Druïiden benadrukken het belang om in een groep te werken, en daarnaast als
individu om een geestelijk leven te ontwikkelen. Druïden zijn betrokken bij de
ecologische crisis in de moderne wereld, en werken op verschillende manieren aan
het genezen van de Aarde.'
De Noorse Tradities: Odinisme, Asatru, Vanatru:
Odinisme is een moderne revival van de voor-Christelijke Paganistische tradities
van Noord Europa. Deze tradities kennen verschillende vormen, maar richten zich
allemaal op de Aesir en/of de Vanir. De Noorse Tradities gebruiken zowel de
Noorse als de Anglo-Saxische mythologie, uit diverse bronnen, waaronder IJsland,
als inspiratiebron.
De Aesir, zoals ze in de Scandinavische mythen worden beschreven, zijn de
hemelgoden. Odin, vaak gezien als de Hoogste Godheid of het Al-Vader principe,
en zijn vrouw Frigga, Thor, Tyr en Balder zijn wel de bekendste. De Vanir zijn
de Goden van de Aarde, de landbouw en de vruchtbaarheid. De bekendste zijn Frey
en Freya.
Paganisten die de Noorse Tadities volgen aanbidden vaak zowel de Vanir als de
Aesir. De term Asatru wordt soms verkozen boven Odinisme - Asatru betekent 'trouw
aan de Aesir' - en als term is het eigenlijk beter omdat lang niet alle groepen
Odin aanbidden.
De moderne Noorse Traditie ontwikkelt zich snel, en verkent de mythologieën van
Noord Europa en de mysterieën van de Runen. Het is een manier van leven waarin
waarden zoals loyaliteit, eer, moed en kameraadschap voorop staan. Het benadrukt
contact met het Goddelijke naast het beoefenen van magie voor genezing en
geestelijke ontwikkeling. Aanhangers van Asatru vieren de jaarfeesten en zijn
diep betrokken bij ecologische vraagstukken.
In het verleden was de rol van de vrouw in Asatru maar matig ontwikkeld. Dat is
niet verwonderlijk, gezien de sterke invloed van Odin. Deze mannelijke
instelling wordt nu in balans gebracht door het werk van een aantal vrouwen die
hun inspiratie vinden bij de Godinnen van de Noorse mythologie en de rol van de
vrouw in de oude Noorse gemeenschap. Het werk van Freya Aswynn is bijzonder
waardevol, en beschrijft duidelijk de rol van de Volva of Seidkona, de
priesteressen, genezers en voorspellers in de Noorse Traditie.
Volgelingen van Asatru zijn georganiseerd in kleine groepen; een kleine
gemeenschap die ook contact heeft met andere stromingen binnen het Paganisme.
Sjamanisme:
Het moderne Sjamanisme is wellicht het meest divers van alle vormen die het
Paganisme kent, en veel minder duidelijk omschreven dan de andere richtingen.
Sjamanistische gebruiken vormen de basis van alle Paganistische stromingen, en
er zijn mensen die zichzelf als Wicca- of Druïde-sjamaan zouden omschrijven.
Steeds meer mensen gaan een specifiek Sjamanistisch pad op.
Zij die zichzelf als Sjamaan zien leggen sterk de nadruk op de individuele
ervaring. Sjamanen werken soms in groepen, maar het is eigenlijk een solitair
pad. Sjamanisme wordt gekenmerkt door het zoeken van visioenen in afzondering,
en het is nauw verbonden met de mysteriën van de Natuur.
Het Sjamanisme is een ecstatische religie, met een rotsvast geloof in de
realiteit van de geestenwereld. De Sjamaan kan door training of door roeping
deze wereld binnentreden en met de ongeziene krachten werken. Hij of zij kan ook
anderen begeleiden op deze reis, en is een tussenpersoon tussen de geestenwereld
en onze dagelijkse realiteit. Via contact met de geesten kan de Sjamaan genezen,
voorspellen en magie bedrijven, en met visioenen, poëzie en mythen kan hij de
menselijke geest bereiken.
'Sjamanen zijn genezers, zieners, visionairs... Zij staan in verbinding met de
wereld van de goden en de geesten. Hun lichaam wordt achtergelaten wanneer ze
naar de ongeziene werelden reizen. Het zijn dichters en zangers. Ze dansen en
scheppen kunst. Ze kennen de kosmische en de aardse geografie, ze kennen de
planten, dieren, en elementen. Het zijn psychologen en vertellers, maar boven
alles zijn het de 'technici van het heilige' en meesters van de extase.'
(Joan Halifax, Shamanic Voices , E P Dutton, NY, 1979.)
De Sjamanistische rituele vormen komen zowel uit de traditionele gemeenschappen
zoals de Amerikaanse Indianenstammen, als uit reconstructies vanuit de
geschiedenis, de archeologie, en de eigen ervaring. Sjamanisme pur sang zoals
dat in oude gemeenschappen werd en wordt beoefend is moeilijk toegankelijk voor
de westerling, maar de moderne reconstructies worden steeds populairder.
Vrouwentradities:
Vrouwenspiritualiteit is een van de rijkste en meest dynamische tradities in het
moderne Paganisme. Vrouwen worden in alle Paganistische tradities gerespecteerd,
en hebben het Paganisme verrijkt met een krachtig beeld van de Godin - het
lang-vergeten vrouwelijke aspect van het Goddelijke. In het Paganisme zijn
vrouwen Priesteressen, sterk en trots, met hun eigen visie.
Ofschoon vrouwen in alle Paganistische tradities werken, hebben ze ook eigen
tradities. Deze kennen verschillende vormen en zijn vaak nauw verbonden met de
aspiraties van de Vrouwenbeweging.
Met het beeld van de Godin als inspiratiebron onderzoeken vrouwen hun eigen
mysteriën. Voor sommigen omvat dit de ontkenning van alles dat als patriarchaal
wordt ervaren, voor anderen is het een geestelijke roeping om de knellende
banden van het maatschappelijke stereotype af te gooien. Zij scheppen daarmee
een nieuw idee van vrouwelijkheid. Ze verkennen de mythologieën van de wereld en
ontdekken een diepere betekenis achter het vrouw-zijn. Ze proberen hun
ontdekkingen in hun eigen leven vorm te geven, en delen door middel van zang,
dans, mythos en zo nodig politieke actie hun inzichten met anderen.
Vrouwentradities zijn vaak eclectisch en losjes gestructureerd. Ze neigen ertoe
bijzonder creatief te zijn, en heel spontaan. Sommige groepen hebben de Wicca
tot voorbeeld gekozen, en gebruiken rituelen en jaarfeesten op dezelfde manier.
Andere zijn meer sjamanistisch, maar ook compleet nieuwe en unieke vormen komen
voor.
Vrouwentradities hebben een bijzonder sterk beeld van de Aarde als Godin, en
zijn erg betrokken bij het beschermen van de Aarde tegen de verkrachting van de
moderne maatschappij. Ze houden zich bezich met het genezen van de Aarde, en het
genezen van het beeld van de vrouw.
'De Godin ontwaakt, in oneindig veel vormen en wel duizend vermommingen. Je
vindt haar waar je haar het minst verwacht - ze verschijnt uit het niets en het
al, om het open hart te verlichten.'
(Starhawk, The Spiral Dance, Harper and Row, NY, 1989 edition.)
Mannentradities:
De mannenmysterieën hebben altijd een plaats gehad in allerlei vormen van het
Paganisme. Een Paganist eert de mannelijke spiritualiteit als een van de vele
uitdrukkingsvormen van de God. Paganistische mannen zoeken inspiratie in het
beeld van de Gehoornde God en in andere aanzichten van de mannelijke Godheid,
die staan voor wijsheid, kracht en liefde. De mannentradities winnen terrein en
zijn een meer algemene uitdrukking van een nieuw ontwakende mannelijke
spiritualiteit. Mannen zoeken binnen de rol die hen door de maatschappij wordt
gegeven naar een nieuw begrip van mannelijkheid.
In het zoeken naar een diepere mannelijke spiritualiteit ontstaan vele
uitingsvormen. Sommige mannen werken binnen de gevestigde Paganistische
tradities, terwijl anderen spcifieke mannenmysterie-groepen hebben opgericht om
de relatie tussen de man en het Goddelijke te ervaren. Sommige groepen laten
zich daarbij leiden door oude mythen en de tradities van stamgemeenschappen,
anderen door oude inwijdingswegen zoals die van Mithras, de God van de Romeinse
legioenen. Weer anderen baseren zich op het werk van R.J. 'Bob' Stewart.
Twee belangrijke bronnen zijn John Rowan en zijn boek The Horned God, en de
dichter en auteur Robert Bly met zijn best seller Iron John. Beide leveren ze
bijdragen aan Choirs of the God, een boek dat de mannelijke spiritualiteit
belicht:
'Het zoeken naar nieuwe beelden van de mannelijke goddelijkheid begint voor veel
mannen bij de heidense goden en de mythische figuren die in het Christendom geen
plaats kregen. Keltische mythologie en Westers occultisme hebben verschillende
recente pogingen om het mannelijke opnieuw te definiëren geïnspireerd. Als je de
'Mannelijke Kracht op Aarde' voelt, of 'De God in Jezelf' ontmoet, realiseer je
wat mannelijkheid in de moderne wereld betekent. Dat leidt tot ideaalbeelden,
vanuit het verleden, het onbewuste, of het rijk van de Goden, omtrent een nieuwe
manier om man te zijn.'
(John Matthews ed, Choirs of the God: Revisioning Masculinity, Mandala, 1991.)
Feesten en Rituelen:
Het is een fundamentele behoefte van de mens om zijn gevoel voor het heilige te
uiten in rituele vormen die grote invloed en betekenis hebben in ons leven. Net
als alle religies gebruiken Paganisten rituelen om hun mysteriën vorm te geven.
Het ritueel wordt gebruikt om met de Oude Goden en de goddelijke krachten in de
Natuur in contact te komen.
Rituelen kunnen allerlei vormen hebben. Hieronder worden drie belangrijke vormen
besproken. Paganisten spreken overigens liever over 'Feesten' (Jaarfeesten,
Maanfeesten) dan over 'Erediensten' zoals in andere religies gebruikelijk is. De
achterliggende gedachte is dat de mens niet zozeer 'Ere' geeft aan goden die
veraf en onbereikbaar zijn, maar de Godin en de God uitnodigt om haast
persoonlijk deel te nemen aan het feest. Slechts door samenwerking met de Goden,
in wederzijds respect voor elkaars kracht, kunnen we de Aarde helpen zich verder
te ontwikkelen.
Natuurrituelen:
Voor de Paganist is het goddelijke in de hele natuur aanwezig. Het Wiel van het Jaar is een spiegel waarin je het aangezicht van de Goden kunt zien. De Jaarfeesten zijn een manier om deel te nemen aan deze mysteriën. Mythologie, poezie, ritueel drama en diverse andere technieken (zang, dans, geleide fantasie etc.) vormen de basiselementen van een vreugdevolle viering.
Magische Rituelen:
Rituelen worden ook gebruikt om 'magisch' werk te doen. Hiermee worden de diepere lagen van de psyche, en de ontwikkelde geestelijke vermogens aangesproken om levenscrises te doorstaan of genezend werk te doen. Al het magische werk wordt uitgevoerd binnen het ethische raamwerk dat er nooit schade berokkend mag worden.
Doorgangsrituelen:
Doorgangsrituelen vormen een belangrijk onderdeel van de Paganistische religie. Huwelijk (handvasten), het zegenen van jonge kinderen, rituelen voor de puberteit, en rituelen voor degenen die gestorven zijn. Inwijdingen zijn ook belangrijke doorgangsrituelen, en binnen vele tradities is dit het eerste ritueel dat iemand meemaakt. Niet alle tradities kennen overigens inwijdingen.
Deze drie draden van ritueel werk worden vaak samengevlochten. Voor Paganisten
zijn alle rituelen magische handelingen, en ze leiden allemaal tot een steeds
dieper contact met de mysteriën van de Natuur en het Goddelijke. Elke traditie
heeft weer eigen symbolen en werkwijzen. Paganisten zijn bijzonder creatief en
rituele vormen worden (zeker in eclectische groepen) vaak veranderd om de
veranderende behoefte van de groepsleden beter tot uitdrukking te brengen. Het
Paganisme is niet dogmatisch, en men ziet rituelen als een middel, niet als een
doel op zich.
Jaarfeesten:
Alle tradities binnen het Paganisme baseren zich op het idee dat het Goddelijke
zich in de natuur manifesteert. Net als hun heidense voorouders vieren
Paganisten diverse jaarfeesten. De natuur is de sleutel tot deze rituelen, die
vreugde, verering en diepe eenwording met de natuurkrachten combineren.
Het patroon van de seizoenen wordt gezien als een wiel. Elke verandering van
seizoen is een Goddelijk mysterie. Het draaien van het wiel laat ons de
verschillende aanzichten van het Goddelijke zien. Paganisten zien hun rituelen
als een uitdrukking van wat ze voelen en beleven in de natuur. Hierdoor delen ze
in het mysterie van de jaarcyclus en komen ze dichter bij hun Goden.
Het Paganisme ziet de mens en de seizoenen als deel van één geheel. Werkelijke
gezondheid voor onszelf en de wereld waarin we leven kan slechts bereikt worden
wanneer we onze relatie met de natuur begrijpen. De verspilling van grondstoffen,
het vernielen van regenwouden en de exploitatie van de natuurlijke rijkdom van
de Aarde zijn evenzovele uitdrukkingen van een zieke maatschappij.
In hun jaarfeesten beleven Paganisten hun diepe invoelen van het menselijk leven
als deel van de cycli der natuur. Ze zijn blij met dit inzicht, en proberen daar
steeds meer deel van uit te gaan maken.
Net als de natuur zelf zowel mannelijk als vrouwelijk is, zo beschrijven de
jaarfeesten ook de dans tussen de Godin en de God gedurende het Wiel van het
Jaar. Paganisten vieren wat natuurlijk is. Geboorte, leven en dood vormen een
patroon waar we allemaal deel van uitmaken. Net zoals grote rijken ontstaan en
vergaan, de Lente wordt gevolgd door de Zomer, zo ook worden mensen geboren en
sterven ze. Het wiel draait: een dans van licht en donker, van Godin en God,
doorheen het jaar.
De jaarfeesten zijn mysteriën, zo eenvoudig dat een kind het kan begrijpen, en
juist daardoor niet altijd makkelijk toegankelijk voor de volwassene. In laatste
instantie - diep achter de mysteriën - zijn de mensheid en de wereld één,
verbonden in een patroon van liefde.
Het Wiel van het Jaar wordt op heel veel verschillende manieren gevierd. De
meeste Paganisten (die zonder een specifieke traditie) vieren acht jaarfeesten.
Er zijn verschillen tussen de
diverse tradities, geografische locaties en klimaatcondities. Het is niet
mogelijk al deze variaties te beschrijven - heel in het algemeen vieren de
meeste tradities de vier zonnefeesten: Midwinter, Lente-equinox, Midzomer,
& Herfst-equinox.
Het Wiel van het Jaar

|
|
Samhain - 31 October: |
|
|
Joel - 21 December :
|
|
|
2 Februari |
|
|
Lente- equinox - 21 Maart:
|
|
|
Beltane
(Keltisch) - 30 April: |
|
|
Midzomer - 21 Juni: |
|
|
Lughnasadh (Keltisch) - 1 Augustus (ook wel Lammas):
Lughnasadh is de tijd van de
graanoogst. Paganisten oogsten wat ze hebben gezaaid, vieren de vruchtbaarheid
van de natuur en danken de Goden voor hun overvloed. Een thema is 'offer' -
zonder graan te oogsten zal er nooit brood zijn. |
|
|
Herfst-equinox - 21 September : Opnieuw zijn dag en nacht in evenwicht, maar de schaduwen zullen winnen. Het donkere gezicht van de Godin en de God toont zich, en het is tijd ons op te maken voor de komende winter.
|
|
|
31 October |
Aanbevolen literatuur: Heidendom
Terug naar het Heidendom?: door Viviane Crowley, Kosmos-Z&K Uitgevers B.V., Utrecht , 1995
Heidens Nederland: Zichtbare overblijfselen van een niet-christelijk verleden door J. Schuyf, uitgegeven door Stichting, Matrijs, 1995
Ontslaap Nu In Mijn Armen, Mijn Lief: Het doodsgebeuren: een heidens alternatief, Door Koenraad Logghe, uitgegeven door Werkgroep Traditie, Oud Arenberg 65, Kieldrecht
De Acht Jaarfeesten: Door Joke en Ko Lankester, uitgeverij De Kern, 1998